هرس فرمدهی
هدف: ایجاد اسکلت اصلی و شاخهبندی مناسب. در سال اول، ۳ تا ۵ شاخه اصلی از ارتفاع ۶۰-۸۰ سانتیمتر انتخاب میشوند.
- انتخاب ۳-۵ شاخه اصلی با فاصله مناسب
- حذف شاخههای پایین تنه
- کوتاه کردن شاخههای اصلی برای تحریک انشعاب
- حذف کامل پاجوشها
موفقیت در باغداری عناب، تنها با کاشت نهال خوب به دست نمیآید؛ مدیریت سالانه باغ، هرس اصولی، تضمین گردهافشانی، استفاده هوشمندانه از تنظیمکنندههای رشد و محافظت در برابر سرمازدگی، همگی اجزای اساسی یک باغ پربار هستند. در این صفحه، تمام نکات داشت و مدیریت باغ عناب را با جزئیات کامل بررسی میکنیم.
هر یک از این ستونها، نقش کلیدی در سلامت، باردهی و طول عمر باغ عناب شما دارند.
شکلدهی اسکلت، تقویت باردهی و جوانسازی درختان پیر.
استقرار زنبور، انتخاب ارقام مکمل و بهبود تشکیل میوه.
کاهش ریزش میوه، افزایش اندازه و کنترل رشد رویشی با PGR.
احیای درختان پیر یا آسیبدیده و تغییر رقم به رقم بهتر.
محافظت از گلها و میوههای جوان در برابر سرمای بهاره.
برنامه ماهبهماه عملیات باغ شامل هرس، آبیاری، کوددهی و مراقبت.
هرس اصولی، پایهی سلامت و باردهی درخت عناب است. هرس نامناسب میتواند باعث کاهش عملکرد، رشد رویشی زیاد و حتی مرگ درخت شود.
هر درخت عناب در طول سال به دو نوع هرس نیاز دارد: هرس اصلی زمستانه و هرس سبک تابستانه.
| هرس اصلی (بهمن-اسفند) | فصل خواب، حذف شاخههای اضافی، فرمدهی |
|---|---|
| هرس سبک تابستانه (خرداد-تیر) | حذف پاجوش، تنک کردن شاخههای داخلی |
| هرس سبز (تیر-مرداد) | حذف نوک شاخههای رویشی قوی |
| هرس جوانسازی (هر ۵-۷ سال) | حذف شاخههای پیر و تحریک رشد جدید |
| ممنوعیتها | هرس پاییزی و اوایل زمستان (خطر سرمازدگی) |
شاخههای خشک، شکسته و بیمار را از پایه حذف کنید
پاجوشهای اطراف طوقه و شاخههای قوی روی تنه حذف شوند
شاخههای متقاطع، مایل به داخل و ضعیف حذف شوند
شاخههای بلند برای تقویت اسکلت کوتاه شوند
برشهای بیش از ۳ سانتیمتر با چسب باغبانی پوشانده شوند
هدف: ایجاد اسکلت اصلی و شاخهبندی مناسب. در سال اول، ۳ تا ۵ شاخه اصلی از ارتفاع ۶۰-۸۰ سانتیمتر انتخاب میشوند.
هدف: تقویت باردهی و حفظ تعادل بین رشد رویشی و زایشی. حذف شاخههای اضافی و تنک کردن تاج.
هدف: احیای درختان پیر و تحریک رشد جدید. هر ۵ تا ۷ سال، شاخههای اصلی هرس شدید میشوند.
عناب درختی خودسازگار (Self-fertile) است اما گردهافشانی متقابل توسط حشرات، عملکرد و کیفیت میوه را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
گل عناب کوچک، زرد-سبز و دارای بوی ملایم است. گلدهی معمولاً در اردیبهشت تا خرداد رخ میدهد و مدت آن ۳ تا ۴ هفته است.
| نوع گردهافشانی | خودگردهافشان + حشرهگردهافشان |
|---|---|
| زمان گلدهی | اردیبهشت تا خرداد (۳-۴ هفته) |
| گردهافشان اصلی | زنبور عسل، زنبور بامبل، مگسها |
| تعداد کندو در هکتار | ۲ تا ۴ کندو |
| دما ایدهآل برای پرواز زنبور | ۱۸ تا ۲۸ درجه سانتیگراد |
| ارقام مکمل پیشنهادی | ترکیب ارقام بومی + چینی |
گردهافشانی متقابل، تشکیل میوه را تا ۴۰٪ افزایش میدهد.
میوههای حاصل از گردهافشانی کامل، ۲۰-۳۰٪ درشتتر هستند.
گردهافشانی مناسب، یکنواختی شکل و اندازه میوه را بهبود میدهد.
میوههای با گردهافشانی کامل، ریزش کمتری دارند.
تنظیمکنندههای رشد گیاهی، ابزارهای قدرتمندی برای کنترل رشد، بهبود تشکیل میوه و افزایش کیفیت محصول هستند. اما مصرف نادرست آنها میتواند به درخت آسیب بزند.
تنظیمکنندههای رشد در باغ عناب برای اهداف مختلفی استفاده میشوند. انتخاب نوع و دوز مناسب، بر اساس شرایط باغ و هدف شما انجام میشود.
| کاهش ریزش میوه | NAA یا 2,4-D (محلولپاشی) |
|---|---|
| افزایش اندازه میوه | جیبرلین GA3 |
| کنترل رشد رویشی | پاکلوبوترازول (خاکی) |
| تحریک ریشهزایی قلمه | IBA (فرو بردن ته قلمه) |
| تحریک جوانهزنی | تیواوره یا جیبرلین |
| تنک کردن گل | NAA یا Ethephon |
کاهش ریزش میوه، تحریک ریشهزایی قلمه، تنک کردن گل. یکی از پرکاربردترین PGR در باغهای میوه.
افزایش اندازه میوه، تحریک رشد، کاهش ریزش میوه. برای درختان با میوهی کوچک توصیه میشود.
هورمون ریشهزایی برای قلمهگیری. در تهیه نهال از طریق قلمه، نرخ ریشهزایی را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
کنترل رشد رویشی، کاهش ارتفاع درخت. مناسب باغهای پاکوتاه و کشت گلخانهای.
کاهش ریزش میوه، افزایش ماندگاری. باید با احتیاط مصرف شود (بخارات آن به سایر گیاهان آسیب میزند).
تحریک جوانهزنی و شکوفایی یکنواخت. برای هماهنگ کردن زمان گلدهی یا شکستن خواب جوانهها.
پیوند ترمیمی، روشی برای احیای درختان پیر، آسیبدیده یا تغییر رقم درختان موجود به رقم بهتر است. با این روش میتوان عمر اقتصادی باغ را تا ۳۰ سال دیگر افزایش داد.
پیوند ترمیمی در موارد زیر بسیار کاربردی است:
| بهترین زمان | اسفند ماه (فصل خواب، قبل از بیداری جوانهها) |
|---|---|
| زمان جایگزین | اواخر تابستان (شهریور) با پیوند جوانه |
| ضخامت پایه مناسب | ۲ تا ۱۰ سانتیمتر |
| نرخ موفقیت | ۶۰ تا ۸۵٪ (بسته به روش و شرایط) |
| زمان شروع باردهی | ۲ تا ۳ سال پس از پیوند |
سرمازدگی بهاره، بزرگترین تهدید تولید عناب در ایران است. گلها و میوههای جوان در دمای زیر صفر درجه آسیب میبینند و باعث ریزش شدید و کاهش عملکرد میشوند.
درخت عناب به سرمای زمستانه مقاوم است، اما در فصل بهار و پس از بیداری جوانهها، حساسیت آن افزایش مییابد.
| مرحله غنچه | آسیب در دمای -۴ تا -۲ درجه |
|---|---|
| مرحله گل باز | آسیب در دمای -۳ تا -۱ درجه |
| مرحله تشکیل میوه | آسیب در دمای -۲ تا ۰ درجه |
| میوه جوان | آسیب در دمای ۰ تا ۲ درجه |
| مقاومت زمستانه درخت بالغ | تا -۱۵ درجه |
| حساسترین مرحله | گلدهی کامل (اردیبهشت) |
در شبهای پیشبینی سرمازدگی، آبیاری سنگین انجام دهید. گرمای نهان آب، دمای اطراف درخت را بالا نگه میدارد.
مؤثر تا -۵ درجهبادزنهای برجی یا تراکتوری، هوای گرم بالایی را با هوای سرد پایین مخلوط میکنند و از وارونگی دما جلوگیری میکنند.
مؤثر تا -۴ درجهدود کردن در باغ (با مواد خشک)، مه مصنوعی ایجاد میکند و از تلفات حرارتی شبانه جلوگیری میکند.
مؤثر تا -۳ درجهپاشش مداوم آب روی درختان، باعث آزادسازی گرمای نهان در هنگام یخ زدن میشود و دمای بافت را صفر نگه میدارد.
مؤثر تا -۷ درجهنهالهای ۱ تا ۳ ساله را با گونی، کاه یا پلاستیک بپوشانید. این روش ساده و کمهزینه برای باغهای کوچک بسیار مؤثر است.
مؤثر تا -۶ درجهمحلولپاشی کلسیم، پتاسیم و اسید آمینه ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از سرمازدگی، مقاومت گیاه را افزایش میدهد.
افزایش مقاومت تا ۳ درجهبرنامهی جامع عملیات باغ شامل هرس، آبیاری، کوددهی، کنترل آفات و سایر مراقبتها در طول سال.
بهترین زمان هرس اصلی عناب، اواخر زمستان (بهمن-اسفند) در فصل خواب است. هرس سبک تابستانه (تنک کردن شاخههای اضافی) در خرداد و تیر نیز توصیه میشود. از هرس در پاییز و اوایل زمستان خودداری کنید زیرا زخمها التیام نمییابند و خطر سرمازدگی افزایش مییابد.
هرس فرمدهی از سال اول تا سوم انجام میشود تا اسکلت اصلی درخت شکل بگیرد. از سال چهارم به بعد، هرس باردهی و نگهداری سالانه انجام میشود. درختان عناب تا ۵۰ سال به هرس سالانه نیاز دارند تا باردهی مطلوب خود را حفظ کنند.
بهترین روش بهبود گردهافشانی، استقرار ۲ تا ۴ کندو زنبور عسل یا بامبل در هر هکتار باغ در زمان گلدهی است. کاشت ارقام مکمل (Pollinizer) در باغ، محلولپاشی بور قبل از گلدهی و حفظ رطوبت مناسب خاک نیز گردهافشانی را بهبود میبخشد. از سمپاشی در زمان گلدهی خودداری کنید.
تنظیمکنندههای رشد (PGR) در باغ عناب برای: ۱) کاهش ریزش میوه (NAA، 2,4-D)، ۲) افزایش اندازه میوه (جیبرلین)، ۳) کنترل رشد رویشی (پاکلوبوترازول)، ۴) تحریک ریشهزایی قلمه (IBA)، ۵) تحریک جوانهزنی (تیواوره) استفاده میشوند. مصرف باید بر اساس توصیه کارشناس انجام شود.
برای محافظت از درختان عناب در برابر سرمازدگی بهاره: ۱) آبیاری قبل از یخبندان (آب گرمای بیشتری ذخیره میکند)، ۲) استفاده از بادزن یا ماشین باد برای اختلاط هوا، ۳) پوشاندن نهالهای جوان با گونی یا پلاستیک، ۴) دود کردن و ایجاد مه مصنوعی، ۵) محلولپاشی با کلسیم و پتاسیم قبل از سرمازدگی، ۶) انتخاب ارقام دیرگل.
پیوند ترمیمی برای احیای درختان پیر یا آسیبدیده و تغییر رقم استفاده میشود. بهترین زمان، اسفند ماه در فصل خواب است. روشهای رایج: پیوند اسکنه روی شاخههای اصلی، پیوند شکمی روی تنه و پیوند مجاورتی. پس از پیوند، شاخههای بالای محل پیوند حذف و رشد پیوندک تقویت میشود.
دلایل عدم تشکیل میوه در درخت عناب: ۱) عدم گردهافشانی مناسب (کمبود زنبور)، ۲) تنش آبی یا کمبود بور در زمان گلدهی، ۳) سرمازدگی بهاره که گلها را از بین میبرد، ۴) مصرف زیاد نیتروژن که رشد رویشی را تقویت میکند، ۵) عدم سازگاری پایه و پیوندک، ۶) سن کم درخت (عناب از سال ۳-۴ باردهی اقتصادی میدهد).
در هرس سالانه، حداکثر ۲۵ تا ۳۰ درصد حجم تاج درخت را میتوان حذف کرد. حذف بیشتر از این مقدار، باعث رشد رویشی شدید، کاهش باردهی و تضعیف درخت میشود. برای درختان پیر یا آسیبدیده که نیاز به هرس شدید دارند، هرس را در دو یا سه سال متوالی تقسیم کنید.